İnternet üzerinden satılan genetik test kitleri milyonlarca kişi tarafından kullanılıyor. Ancak bu testlerin verdiği sonuçlar ne kadar doğru, hangi durumlarda gerçekten faydalı? İşte genetik testler hakkında bilinmesi gerekenler.
Teknolojinin sağlık alanına girmesiyle birlikte genetik testler son yılların en çok konuşulan konularından biri haline geldi. Artık insanlar basit bir tükürük örneğiyle genetik yapılarını öğrenebiliyor, hangi hastalıklara yatkın olduklarını merak ediyor. Özellikle “kişiye özel sağlık” anlayışının yaygınlaşması, bu testlere olan ilgiyi daha da artırdı. Ancak genetik testlerin sunduğu bilgilerin ne kadar güvenilir olduğu, hangi sonuçların gerçekten tıbbi anlam taşıdığı ve hangilerinin yalnızca tahmin niteliğinde olduğu hâlâ tartışılıyor.
Genetik testler, insan DNA’sındaki belirli gen bölgelerini inceleyerek bazı hastalıklara yönelik risk olasılıklarını hesaplıyor. Bu testler, kişinin ileride diyabet, kalp hastalığı, kanser gibi rahatsızlıklara yakalanma ihtimalini istatistiksel olarak değerlendirebiliyor. Genetik testler tanı koymuyor. Yalnızca olasılık sunuyor. Bir kişinin genetik olarak risk taşıması, o hastalığa mutlaka yakalanacağı anlamına gelmiyor. Aynı şekilde risk düşük çıksa bile, çevresel faktörler nedeniyle hastalık gelişebiliyor.
Piyasada en çok satılan genetik testler, evde kullanılan kitler şeklinde sunuluyor. Kullanıcıdan alınan örnekler laboratuvara gönderiliyor ve birkaç hafta içinde sonuç raporu hazırlanıyor. Bu testler genel bir fikir verse de, klinik laboratuvarlarda yapılan kapsamlı genetik analizlerle aynı düzeyde kabul edilmiyor. Ev tipi testler daha çok tarama ve bilgilendirme amacı taşıyor. Bu nedenle, ciddi sağlık kararlarının yalnızca bu testlere dayanarak alınması önerilmiyor. Uzmanlar, özellikle yüksek risk sonucu çıkan kişilerin mutlaka bir genetik danışmana veya doktora başvurması gerektiğini vurguluyor.
Genetik testlerin en faydalı olduğu alanların başında kalıtsal hastalıkların tespiti geliyor. Ailesinde belirli genetik rahatsızlıklar bulunan kişiler için yapılan testler, erken tanı ve önlem açısından büyük avantaj sağlayabiliyor. Ayrıca kanser gibi bazı hastalıklarda, genetik yatkınlık tespit edilirse düzenli tarama programları oluşturulabiliyor. Böylece hastalık henüz ortaya çıkmadan koruyucu önlemler alınabiliyor. İlaç tedavilerinde de genetik analizler önem taşıyor. Bazı kişilerde ilaçların etkisi genetik yapıya göre değişebiliyor. Bu nedenle kişiye en uygun ilacın seçilmesinde genetik testlerden yararlanılabiliyor.
Beslenme ve spor testleri ne kadar bilimsel?
Son dönemde genetik testlerin diyet ve spor alanında da kullanıldığı görülüyor. Kişiye özel beslenme programları, hangi spora daha yatkın olunduğu gibi sonuçlar sunan testler oldukça yaygın. Ancak bilim insanları, bu alandaki genetik testlerin büyük bölümünün henüz yeterli bilimsel temele dayanmadığını belirtiyor. Sağlıklı beslenme ve düzenli egzersiz gibi temel alışkanlıkların, genetik raporlardan çok daha belirleyici olduğu ifade ediliyor. Bu nedenle yalnızca genetik teste bakarak beslenme veya spor planı oluşturmak, gerçekçi bir yaklaşım olarak görülmüyor.
Genetik testlerin göz ardı edilmemesi gereken bir başka yönü de psikolojik etkileri. Test sonucunda yüksek risk oranları gören kişilerde yoğun kaygı ve endişe ortaya çıkabiliyor. Oysa bu sonuçların çoğu kesinlik değil, yalnızca olasılık ifade ediyor. Bu nedenle test yaptırmadan önce kişinin doğru bilgilendirilmesi ve sonuçların uzman eşliğinde değerlendirilmesi büyük önem taşıyor.
Bilimsel çevrelerin ortak görüşüne göre genetik testler, doğru amaçla kullanıldığında faydalı araçlar. Ancak bu testler tek başına bir teşhis yöntemi olarak görülmemeli. Özellikle internet üzerinden alınan kitlerle elde edilen sonuçlar, tıbbi karar vermek için yeterli kabul edilmiyor. Anlamlı bir bulgu ortaya çıktığında, klinik ortamda doğrulayıcı testler yapılması gerekiyor.
Genetik testler, kişinin kendini tanıması ve bazı riskleri öğrenmesi açısından yararlı bilgiler sunabiliyor. Ancak bu testleri mucize bir sağlık çözümü gibi görmek doğru değil. Bilim insanları, genetik testlerin gelecekte çok daha gelişeceğini ve sağlık alanında daha etkin kullanılacağını öngörüyor. Fakat bugünkü koşullarda, genetik test sonuçlarının mutlaka uzman görüşüyle birlikte değerlendirilmesi gerektiği konusunda ortak bir görüş bulunuyor.
