Samsun'un tarihi köy camileri gezi rehberi

Samsun, tarihi köy camileri açısından Türkiye'nin en özgün coğrafyalarından biri. Karadeniz kıyı şeridinde ormanın ve ağacın bol olmasına paralel ahşap malzemenin sosyal konutlardan cami inşasına kadar pek çok alanda kullanıldığı bu bölgede, şimdilik edinilen bilgiler ışığında yüzü aşkın ahşap caminin varlığından söz ediliyor. Bu camilerin büyük çoğunluğu Salıpazarı ilçesinde bulunuyor; genel olarak ise Çarşamba, Terme ve Kavak ilçelerinde yoğunluk kazandıkları görülüyor. Orman mirasıyla şekillenen bu yapılar, çivi kullanmadan, ahşabın ahşabı tuttuğu ustalıklı bir teknikle yüzyıllara meydan okuyor.

1. Göğceli Çivisiz Cami — Çarşamba (1206)

Samsun'daki tarihi köy camilerinin tartışmasız başı, Çarşamba ilçesinin Hasbahçe Mahallesi'ndeki Göğceli Mezarlığı içinde yer alıyor. 1206 yılında Anadolu Selçuklu Sultanı I. Gıyaseddin Keyhüsrev döneminde yapılan cami, tamamen ahşap malzemeden yığma tekniği ile inşa edilmiştir.

Selçuklu döneminde Karadeniz Bölgesi'nde kullanılan "çantı tekniği" ile inşa edilen cami, çivi kullanılmadan ve "kurt boğazı" geçme sistemiyle ayakta duruyor; minaresi bulunmayan yapı, tamamen ahşap kurgusuyla Anadolu'daki ender örneklerden biri.

Deprem sırasında binanın yıkılmasını önlemek için kullanılan deprem takozu tekniği de asırlar önce Selçuklu mimarları tarafından bu yapıda uygulanmış; günümüzde bu teknik deprem bölgesi olan Japonya'da da kullanılıyor. Yapının tabanı ise nemden korunması amacıyla büyük taşlar üzerine kütüklerle yerden yükseltilmiş.

Caminin yapımında kestane, dışbudak ve karaağaç gibi ağaçlar kullanılmış; giriş revakları 1335 yılında onarım geçirmiş.

Güncel gelişme: Samsun Vakıflar Bölge Müdürlüğü tarafından başlatılan kapsamlı restorasyon çalışmalarının tamamlanmasının ardından Göğceli Camii'nin UNESCO Geçici Kültürel Miras Listesi'ne teklif edilmesi planlanıyor. Bu süreçte cami ziyarete geçici olarak kapalı olabileceğinden ziyaret öncesinde yerel kaynakları kontrol etmek gerekiyor.

Adres: Hasbahçe Mahallesi, Göğceli Mezarlığı, Çarşamba/Samsun

2. Bekdemir Çivisiz Cami — Kavak (1596)

Samsun'un tarihi köy camileri rotasının ikinci büyük durağı, Kavak ile Asarcık yolu üzerindeki Bekdemir Mahallesi'nde yer alıyor. Bekdemir Çivisiz Cami, meşe ağacından yığma tekniği ile ahşapların birbirine geçmesiyle inşa edilmiş; inşasında hiç çivi kullanılmadığı için bu ismi almıştır. Tam olarak inşası bilinmemekle birlikte ilk yapım aşamalarının 1596 yılına dayandığı biliniyor.

Caminin iç tavan süslemeleri, kök boyayla yapılmış motifler ve ahşap üzerine işlenmiş hat örnekleriyle dikkat çekiyor. Zamanında caminin mihrabında arılar için özel tasarlanmış bir yer bulunuyor ve arıların yaptığı bal satılarak caminin ihtiyaçları karşılanmış, hatta kalan parayla köylüye ziyafetler düzenlenmiş.

Adres: Bekdemir Mahallesi, Kavak/Samsun

3. Büyük Cami (Valide Sultan Cami) — İlkadım

Samsun şehir merkezindeki tarihi camilerin başında gelen Büyük Cami, ilçe merkezi gezisinin vazgeçilmez durağı. 1803 yılında inşa edilen Büyük Cami, şehrin en eski ve en büyük camilerinden biri olup taş ve ahşabın uyumlu birleşimi camiye özgün bir mimari kimlik kazandırıyor. Osmanlı gezgini Evliya Çelebi'nin Seyahatname adlı kitabında Büyük Cami'nin en eski camilerden biri olduğu yazılıyor.

Adres: Hançerli Mahallesi, Necip Bey Caddesi 54/A, İlkadım/Samsun

Samsun’un en iyi yol üstü lezzet durakları

İçeriği Görüntüle

4. Salıpazarı İlçesinin Köy Camileri

Özellikle Samsun'da, diğer yerlere oranla nitel açıdan çok sayıda ahşap caminin bulunması dikkat çekici; bu camilerin büyük çoğunluğu ise Salıpazarı ilçesinde bulunuyor. Akademik çevrelerin de yakından ilgilendiği bu yapılar, Samsun'da ahşap mescidin en canlı örneği olan Asarcık ilçesi Kılavuzlu Köyü'nde varlığını sürdürmekte ve köyde üç ayrı mahallede yer alan ahşap mescitler vakit namazları için kullanılmaya devam etmektedir.

Çantı Tekniği: Çivisiz Mimarinin Sırrı

Ahşap camiler genellikle "çantı camiler" olarak isimlendirilmekte olup çantı, yontulmamış ya da yontularak kereste haline getirilmiş ahşap parçaların çeşitli geçmeler aracılığıyla yığma olarak bina edilme tekniğidir. Bu teknik yalnızca cami inşaatında değil, kırsal mimaride farklı yapı türlerinde de kullanılmış; ancak günümüzde birçoğu yitirilmiş durumda ve yitirilmeye devam etmektedir.

Havza, Vezirköprü ve Ladik'te kâgir yapı geleneği ağır basarken, ormanlık kesimdeki Çarşamba, Terme, Kavak, Salıpazarı, Asarcık ve Ondokuzmayıs'ta ahşap yapı geleneği kendini hissettiriyor.

Gezi İçin Pratik Bilgiler

• Giriş: Samsun'daki tarihi cami ve köy camilerinin tamamına giriş ücretsizdir.
• Ziyaret saatleri: Camiler ibadet vakitleri gözetilerek her saatte ziyaret edilebilir; Göğceli Cami restorasyon nedeniyle geçici olarak kapalı olabilir.
• En uygun sezon: Çarşamba ve Kavak ilçelerindeki ahşap camiler ormanlık alanlarda yer aldığından, bahar (Nisan–Mayıs) ve sonbahar (Eylül–Ekim) ayları hava durumu ve doğa manzarası açısından en ideal zamanlardır.
• Ulaşım: Özel araç tercih edilmeli; Göğceli Cami Çarşamba ilçe merkezine yaklaşık 5 km, Bekdemir Cami ise Kavak–Asarcık yolu üzerinde yer alıyor.
• Davranış kuralları: Camiler aktif ibadet mekanı olduğundan ziyaret sırasında başörtüsü ve ayakkabı çıkarma kurallarına uyulması gerekiyor.

Samsun'un tarihi köy camilerini keşfetmek, çivisiz ahşap mimarinin olağanüstü ustalığıyla yüz yüze gelmek demek. Göğceli'nin 8,5 asırlık sessizliğinden Bekdemir'in meşe kokusuna uzanan bu rota, Samsun'un kültürel hafızasının en sağlam taşlarından birini oluşturuyor