Tespih, kökeni çok eskiye dayanan, hem manevi hem kültürel değeri olan özel bir objedir. Kehribardan oltu taşına, ağaçtan doğal taşlara kadar pek çok farklı malzemeden üretilen tespihler, ustaların elinde adeta bir sanat eserine dönüşür.
Tespih nedir?
Tespih, yüzyıllardır farklı kültürlerde kullanılan, boncukların bir ip üzerinde dizilmesiyle oluşturulan sayma ve zikir aracıdır. Günümüzde yalnızca dini amaçlarla değil, kültürel bir aksesuar ve stres atma aracı olarak da yaygın biçimde kullanılmaktadır. Özellikle Türk ve İslam kültüründe önemli bir yere sahip olan tespih, zaman içinde bir zanaat dalına dönüşmüş, ustalık ve sanat gerektiren bir obje haline gelmiştir.
Kelime kökeni Arapça “tesbih” kelimesinden gelen tespih, Allah’ı anma, zikir çekme anlamına dayanır. Ancak zamanla bu kullanımın ötesine geçmiş, koleksiyon değeri olan kıymetli bir kültür unsuru olarak da varlığını sürdürmüştür.
Tespihin ortaya çıkışı çok eski dönemlere uzanmaktadır. Tarihçiler, boncuk dizilerek yapılan sayma araçlarının ilk olarak Hindistan ve çevresinde kullanıldığını belirtmektedir. Budizm ve Hinduizm gibi inançlarda dua saymak amacıyla kullanılan boncuk dizileri, zamanla Ortadoğu’ya ve İslam coğrafyasına yayılmıştır.
İslam dünyasında tespihin yaygınlaşması, zikir ve dua geleneğinin önemli bir parçası haline gelmesiyle başlamıştır. Özellikle Osmanlı döneminde tespih yalnızca ibadet aracı olmaktan çıkmış, estetik değeri olan bir sanat objesine dönüşmüştür. Saray çevresinde ve halk arasında tespih kullanımı giderek artmış, usta zanaatkârlar tarafından farklı malzemelerden çok özel tespihler üretilmiştir.
Osmanlı kültüründe tespih, saygınlık ve zarafet göstergesi olarak kabul edilmiş, ustalıkla işlenen örnekleri hediyeleşme geleneğinde önemli bir yer tutmuştur. Günümüzde de bu gelenek devam etmekte, el işçiliğiyle üretilen tespihler hem manevi hem maddi değer taşımaktadır.
Tespih neyden yapılır?
Tespih yapımında çok farklı malzemeler kullanılabilir. Kullanılan malzeme, tespihin kalitesini, değerini ve dayanıklılığını doğrudan etkiler. Doğal maddelerden üretilen tespihler genellikle daha kıymetli kabul edilirken, modern üretim teknikleriyle yapılan sentetik tespihler daha ekonomik seçenekler sunar.
En çok tercih edilen tespih malzemelerinin başında kehribar gelir. Fosilleşmiş ağaç reçinesi olan kehribar, tespih yapımında asırlardır kullanılan en değerli maddelerden biridir. Doğal kehribar tespihler kullanıldıkça renk değiştirir, elde ısındıkça hoş bir koku verir. Bu özellikleri nedeniyle koleksiyoncular tarafından büyük ilgi görür.
Oltu taşı da tespih yapımında sıkça kullanılan bir diğer önemli malzemedir. Erzurum yöresine özgü olan oltu taşı, parlak siyah rengi ve dayanıklı yapısıyla bilinir. Özellikle erkekler arasında oltu taşı tespihler çok popülerdir. Kuka adı verilen malzeme ise tropikal bir ağacın meyve çekirdeğinden elde edilir. Osmanlı döneminde oldukça yaygın kullanılan kuka tespihlerin antibakteriyel özellik taşıdığına inanılır. Bu nedenle tarih boyunca tercih edilen özel malzemelerden biri olmuştur.
Ağaç türlerinden yapılan tespihler de oldukça yaygındır. Abanoz, gül ağacı, sandal ağacı, zeytin ağacı, ceviz ağacı gibi doğal ağaçlar, tespih üretiminde sıkça kullanılır. Bu tespihler hafif, dayanıklı ve doğal dokulu olmalarıyla bilinir. Bunların yanı sıra akik, ametist, firuze, oniks, mercan, yeşim gibi doğal taşlardan yapılan tespihler de vardır. Doğal taş tespihlerin, taşların enerjisine göre farklı anlamlar taşıdığına inanılır ve özellikle manevi amaçlarla tercih edilir.
Günümüzde daha ekonomik ve seri üretim tespihler ise plastik, cam, metal, polyester ve sıkma kehribar gibi sentetik malzemelerden yapılmaktadır. Bu tür tespihler daha uygun fiyatlı olmakla birlikte, el yapımı doğal tespihler kadar değerli kabul edilmez.
Tespih nasıl yapılır?
Tespih yapımı, dışarıdan basit görünse de büyük emek ve ustalık isteyen bir zanaattır. Her aşaması titizlikle yürütülen tespih üretimi, tamamen el işçiliğine dayalı geleneksel bir süreçtir. İlk aşama malzeme seçimidir. Tespihin hangi maddeden yapılacağı belirlenir. Seçilen malzeme, tespihin kullanım amacına ve değerine göre değişiklik gösterir. Doğal taş, kehribar ya da ağaç gibi ham maddeler, öncelikle işlenebilir hale getirilir.
Ardından ham madde küçük parçalara ayrılır ve boncuk haline getirilmek üzere torna tezgâhına alınır. Tornalama işlemi, tespih yapımının en kritik aşamalarından biridir. Usta ellerde şekillenen boncuklar, istenen boyut ve forma getirilir. Boncuklar hazır hale geldikten sonra delme işlemi yapılır. Her boncuğun tam ortasından hassas biçimde delik açılır. Bu işlem büyük dikkat gerektirir; çünkü yanlış açılan bir delik tüm boncuğun kullanılmaz hale gelmesine neden olabilir.
Delinen boncuklar daha sonra zımparalanır ve cilalanır. Bu aşama sayesinde pürüzler giderilir, boncuklar parlak ve düzgün bir görünüm kazanır. Özellikle kehribar ve oltu taşı gibi malzemelerde cilalama işlemi tespihin kalitesini belirleyen önemli faktörlerden biridir. Son aşamada boncuklar özel bir ipe dizilir. Tespihlerin büyük bölümü 33 ya da 99 boncuktan oluşur. Dizim tamamlandıktan sonra imame adı verilen parça eklenir. İmame, tespihin en alt kısmında bulunan uzun parçadır ve tespihin adeta imzası niteliğindedir. Ucuna genellikle püskül ya da kamçı eklenerek tespih tamamlanır. Bu işlemlerin tamamını ustalıkla gerçekleştiren kişilere tespih ustası adı verilir. Her ustanın kendine özgü bir tarzı ve işçiliği bulunur.
Tespih neden 33 ve 99 tanelidir?
Tespihlerin genellikle 33 veya 99 boncuktan oluşmasının dini ve kültürel sebepleri vardır. İslam inancında Allah’ın 99 ismi bulunduğu kabul edilir. Bu nedenle 99’luk tespihler zikir çekmek için yaygın biçimde kullanılır. 33’lük tespihler ise günlük zikirlerde daha pratik bir kullanım sağlar. 33 sayısı, namaz sonrasında çekilen zikirlerin sayısıyla ilişkilidir. Tespihlerin 11’li bölümlere ayrılması ise sayımın daha kolay yapılması içindir.
Tespih alırken nelere dikkat edilmeli?
Tespih satın alırken malzemenin türü, işçiliğin kalitesi ve ustanın deneyimi büyük önem taşır. Doğal malzemeden üretilmiş tespihler uzun ömürlü olurken, sentetik tespihler daha kısa sürede yıpranabilir. Özellikle kehribar tespihlerde gerçeklik konusu dikkat edilmesi gereken en önemli detaylardan biridir. Piyasada sıkma ya da yapay kehribar adı altında satılan pek çok ürün bulunduğu için, güvenilir yerlerden alışveriş yapmak gerekir. İşçilik kalitesi de tespihin değerini belirleyen başlıca unsurlardandır. Boncukların eşitliği, cilası, imamesinin zarafeti ve dizim düzgünlüğü iyi bir tespihin göstergeleridir.
